Ο θηλασμός είναι ιδιαίτερα σημαντικός για τα δίδυμα. Τα μωρά αυτά συχνά είναι πρόωρα, ή χαμηλού βάρους, ή με άλλα προβλήματα υγείας και ο θηλασμός εκτός του ότι προσφέρει τα κατάλληλα διατροφικά συστατικά και ανοσολογική προστασία γι’ αυτά τα μωρά, βοηθάει επίσης στην συχνή αλληλεπίδραση της μητέρας με το κάθε παιδί χωριστά. Αν και η συχνότητα του θηλασμού των διδύμων μπορεί να είναι πολύ πιεστική για τη νέα μαμά, οι συχνοί θηλασμοί σας δίνουν την ευκαιρία να κάθεστε και να ξεκουράζεστε πολλές φορές κατά τη διάρκεια της ημέρας.

Γενικά, τα τελειόμηνα ή σχεδόν τελειόμηνα δίδυμα έχουν τις ίδιες ανάγκες που έχει και κάθε άλλο τελειόμηνο νεογέννητο. Ο ρόλος της μητέρας όμως είναι πολύ πιο περίπλοκος αφού θα πρέπει να ανταποκριθείτε ταυτόχρονα στις ανάγκες δύο μωρών. Επιπλέον, ως μητέρα διδύμων είναι πιο πιθανό να είχατε επιπλοκές κατά την εγκυμοσύνη ή/και τον τοκετό, και συνεπώς θα χρειαστείτε περισσότερο χρόνο για να αναρρώσετε και να ξαναβρείτε τις δυνάμεις σας. Οι μαμάδες των διδύμων χρειάζονται βασικά βοήθεια και υποστήριξη τον πρώτο καιρό, καθώς θα προσπαθούν να τα βγάλουν πέρα με το κάθε μωρό ξεχωριστά.

Όταν τα δίδυμα γεννιούνται πρόωρα ή έχουν άλλες επιπλοκές, ο άμεσος θηλασμός μπορεί να καθυστερήσει για μέρες ή εβδομάδες. Σ’ αυτή την περίπτωση θα πρέπει να αρχίσετε να αντλείτε το γάλα σας με θήλαστρο, αμέσως ή το συντομότερο δυνατόν μετά τον τοκετό. Εάν και εσείς η ίδια αντιμετωπίζετε προβλήματα, θα χρειαστείτε βοήθεια για την άντληση του γάλακτος. Η ταυτόχρονη άντληση (και από τα δύο στήθη) με ηλεκτρική, νοσοκομειακή (ενοικιαζόμενη) αντλία ανά 2-3 ώρες, είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για την αύξηση και την διατήρηση της παραγωγής σ’ αυτές τις περιπτώσεις.
Οι ανάγκες, τα προβλήματα και οι λύσεις τους διαφέρουν κατά περίπτωση. Ωστόσο, σας παραθέτω κάποιες ιδέες που μπορεί να σας βοηθήσουν να επιτύχετε στο θηλασμό των διδύμων σας:

• Το στήθος σας θα παράγει αρκετό γάλα και για τα δύο παιδιά σας. Θυμηθείτε: όσο πιο συχνά αδειάζετε το στήθος, τόσο πιο πολύ γάλα παράγετε. Ίσως και να μη χρειαστεί να δώσετε συμπλήρωμα εάν θηλάζετε κατ’ απαίτηση των μωρών.

• Να θυμάστε ότι το κάθε μωρό σας είναι ένας ξεχωριστός μικρός άνθρωπος (ακόμα κι αν είναι πανομοιότυπα!) κι απλώς έτυχε να έρθουν μαζί. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί το καθένα να έχει διαφορετικές ανάγκες και απαιτήσεις. Εστιαστείτε λοιπόν στο κάθε μωρό σας χωριστά όταν θηλάζετε.

• Η  βοήθεια στο σπίτι δεν είναι πολυτέλεια για τις μητέρες οι οποίες πρέπει να θηλάσουν και να φροντίσουν περισσότερα από ένα μωρά. Η φροντίδα δύο παιδιών απαιτεί πολύ χρόνο και ενέργεια, τόσο σωματική όσο και ψυχική. Ένα ζευγάρι χέρια (ή και περισσότερα) και η καθημερινή βοήθεια με τις δουλειές του σπιτιού σας επιτρέπει να περνάτε περισσότερο χρόνο θηλάζοντας τα μωρά σας και να εξοικονομείτε ενέργεια. Καθώς η φροντίδα των μωρών είναι πιο διασκεδαστική από τις δουλειές του σπιτιού, ξεκαθαρίστε στον/στην βοηθό σας ότι την χρειάζεστε για αυτές τις δουλειές και ότι η φροντίδα των μωρών είναι δική σας δουλειά. Ζητήστε βοήθεια από ανθρώπους που θα σας υποστηρίξουν στο θηλασμό. Χρειάζεστε γύρω σας ανθρώπους που θα σας βοηθήσουν πρακτικά και θα σας στηρίξουν ψυχολογικά στην απόφασή σας να θηλάσετε.

• Η φροντίδα και ο θηλασμός των διδύμων απαιτούν διαφορετικού είδους οργάνωση απ’ ότι ο θηλασμός ενός παιδιού ή η φροντίδα δύο παιδιών διαφορετικής ηλικίας. Θα ήταν πολύ χρήσιμο να κρατούσατε ένα απλό 24ωρο πρόγραμμα για το κάθε μωρό ξεχωριστά, όπου θα γράφετε τον αριθμό των γευμάτων του, τον αριθμό των αντλήσεων εάν κάνετε, τον αριθμό των συμπληρωματικών γευμάτων (αν δίνετε), και τον αριθμό των ουρήσεων και των κενώσεων για το κάθε μωρό. Σημειώνοντας όλα αυτά θα είστε πιο σίγουρες ότι το κάθε μωρό σιτίζεται σωστά.

• Ο ταυτόχρονος θηλασμός των διδύμων μπορεί να σας εξοικονομήσει πολύ χρόνο και υπάρχουν πολλές διαφορετικές στάσεις για να διαλέξετε ποια ταιριάζει καλύτερα σε σας και τα μωρά σας. Ωστόσο, είναι καλύτερο να ξεκινήσετε βάζοντας το κάθε μωρό στο στήθος χωριστά, ώστε να μάθει να πιάνει το στήθος και να προσκολλάται σωστά σ’ αυτό, καθώς πολύ συχνά το ένα από τα δύο ή και τα δύο μωρά δεν καταφέρνουν να πιάσουν και τόσο καλά το στήθος, πριν δοκιμάσετε τον ταυτόχρονο θηλασμό. Εξάλλου, πολλές μητέρες χρειάζονται βοήθεια στην αρχή για να βάλουν και τα δύο μωρά στο στήθος ταυτόχρονα. Σύντομα, τα μωρά θα βρίσκουν τη θηλή και θα προσκολλώνται σ’ αυτή μόνα τους, χωρίς καμιά βοήθεια. Κάποιες μαμάδες προτιμούν να θηλάζουν ξεχωριστά τα μωρά τους, γιατί έτσι τους δίνεται η δυνατότητα να περάσουν χρόνο με το κάθε μωρό μόνο του. Ωστόσο, το πιο συνηθισμένο σενάριο τελικά είναι ένας συνδυασμός των δύο, δηλαδή κάποιοι θηλασμοί ταυτόχρονα και κάποιοι άλλοι μονοί.Ο ταυτόχρονος θηλασμός των διδύμων μπορεί να περιμένει μέχρι να σιγουρευτείτε ότι τουλάχιστον το ένα μωρό μπορεί να πιάνει το στήθος σας πολύ καλά και να διατηρεί τη σωστή στάση χωρίς τη δική σας βοήθεια. Τότε μπορείτε να βάλετε και το άλλο μωρό στο άλλο στήθος. Δεν χρειάζεται βιασύνη. Ο ταυτόχρονος θηλασμός εξοικονομεί πολύ χρόνο, αλλά μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα αν τα μωρά δεν θηλάζουν αποτελεσματικά. Τα ειδικά, συμπαγή μαξιλάρια θηλασμού βοηθούν πολύ στο να διατηρήσετε τη σωστή στάση των μωρών στο στήθος. Θα θέλετε ίσως να πειραματιστείτε με διάφορες στάσεις θηλασμού εάν θηλάζετε τα μωρά σας ταυτόχρονα. Δοκιμάστε μέχρι να βρείτε τη στάση ή τις στάσεις που βολεύουν καλύτερα εσάς και τα μωρά σας.

•  Μια άλλη ανησυχία των μαμάδων με δίδυμα είναι με ποια σειρά να θηλάζουν και πότε να αλλάζουν στήθη και μωρά. Οι περισσότερες χρησιμοποιούν το ένα στήθος σε κάθε θηλασμό. Στο επόμενο γεύμα αλλάζουν στήθος και μωρό. Μπορείτε να κάνετε την αλλαγή ανά μία ημέρα, κάτι που είναι πιο εύκολο να το θυμάστε. Κάποιες μαμάδες χρησιμοποιούν συνεχώς το ίδιο στήθος για το κάθε μωρό, αλλά γενικά το να αλλάζετε στήθος έχει περισσότερα πλεονεκτήματα. Απλώς προσπαθήστε να βεβαιωθείτε ότι το κάθε μωρό παίρνει αρκετό γάλα. Το να κρατάτε σημειώσεις για το ποιο μωρό θήλασε, σε ποιο στήθος και για πόση ώρα, μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμο τις πρώτες μέρες.

• Μη βιαστείτε να βάλετε τα μωρά σας σε πρόγραμμα. Ο θηλασμός κατ’ απαίτηση των μωρών είναι ο πιο σημαντικός παράγοντας για να εδραιώσετε μια καλή παραγωγή γάλακτος. Κι αυτό είναι ακόμα πιο σημαντικό για τα δίδυμα, γιατί πολύ συχνά είναι πρόωρα ή χαμηλού βάρους και άρα λιγότερο ικανά να πιάσουν καλά στο στήθος και να φάνε ικανοποιητικά. Τα μωρά βάζουν από μόνα τους πρόγραμμα περίπου στις 6 εβδομάδες και από κει και πέρα τα πράγματα γίνονται πολύ πιο εύκολα.

• Μια «γωνιά θηλασμού» βοηθάει πολύ όταν έχετε τα χέρια σας συνεχώς γεμάτα με μωρά! Ακόμα καλύτερη ιδέα είναι να έχετε διάφορες γωνιές θηλασμού, όπου θα μπορείτε να καθίσετε για να θηλάσετε άνετα. Εκεί θα βρίσκονται πάντα κάποια σνακς, νερό, μαξιλάρια, πάνες, βιβλία ή περιοδικά, κλπ.

• Εάν πραγματικά δεν έχετε αρκετό γάλα για να θηλάσετε αποκλειστικά, αλλά θέλετε να συνεχίσετε να θηλάζετε έστω και εν μέρει, είναι σημαντικό να αντλείτε γάλα τουλάχιστον 8 φορές το 24ωρο. Λιγότερες αντλήσεις (ή θηλασμοί) οδηγούν σε σταδιακή μείωση της παραγωγής. Αν και είναι πολύ δελεαστικό να κοιμηθείτε αντί να αντλείτε μέσα στη νύχτα, έχετε υπόψη σας ότι η προλακτίνη βρίσκεται σε υψηλότερες συγκεντρώσεις κατά τη διάρκεια της νύχτας και γι’ αυτό είναι σημαντικό να αντλείτε ή να θηλάζετε τότε.

• Εάν έχετε προβλήματα με το θηλές σας (πχ. πληγωμένες θηλές), ζητήστε βοήθεια από Πιστοποιημένους Συμβούλους Θηλασμού το συντομότερο. Με δύο μωρά στο στήθος συνεχώς, το πρόβλημα μπορεί να επιδεινωθεί πριν το καταλάβετε.

• Θα σας βοηθούσε αν συμμετείχατε σε κάποια από τις συναντήσεις του Συνδέσμου Θηλασμού (La Leche League), ή αν ερχόσασταν σε επαφή με άλλες μαμάδες διδύμων που θηλάζουν. Στις συναντήσεις του Συνδέσμου θα συναντήσετε άλλες μητέρες που αντιμετωπίζουν κάποιες από τις δυσκολίες ή τα προβλήματά σας και θα μπορέσετε να λύσετε πολλές απορίες σας.

• Να είστε επιεικής με τον εαυτό σας. Είναι φυσικό να αισθάνεστε πιεσμένη και πάρα πολύ κουρασμένη. Είναι σημαντικό να κοιμάστε σε κάθε ευκαιρία. Δεχθείτε κάθε βοήθεια που σας προσφέρεται και μη ντρέπεστε να ζητήσετε βοήθεια όταν την χρειάζεστε. Να είστε υπομονετική με τον εαυτό σας και με τα μωρά σας και δώστε σε όλους χρόνο για να προσαρμοστούν στην οικογένεια που μόλις δημιουργήσατε.

Σίγουρα μπορείτε να θηλάσετε τα δίδυμά σας. Σ’ όλη τη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας οι μητέρες θήλαζαν δίδυμα και κάποιες θηλάζουν τρίδυμα (και ακόμα περισσότερα!). Μπορεί να ακούγεται δύσκολο να θηλάσετε περισσότερα από ένα μωρά, αλλά και το τάισμα με το μπιμπερό είναι δύσκολο επίσης. Θα χρειαστείτε πολύ βοήθεια και υποστήριξη σ’ αυτή σας την απόφαση, αλλά σίγουρα μπορείτε να το κάνετε!

Βίκυ Φαρδογιάννη – Πιστοποιημένη Σύμβουλος Θηλασμού IBCLC

Στο σεμινάριο θα προβληθούν εκπαιδευτικές  ταινίες και οι σύνεδροι  θα πάρουν μέρος σε ποικίλες ασκήσεις.
Οι εκπαιδευτές είναι  εξειδικευμένοι στον μητρικό θηλασμό: παιδίατροι, μαίες, ψυχολόγοι, παιδογαστρεντερολόγοι, διεθνώς πιστοποιημένοι σύμβουλοι γαλουχίας  IBCLC,  από το Αλεξάνδρειο Α.Τ.Ε.Ι.  Θεσ/νίκης (Τμήμα Διατροφής-Διαιτολογίας), Αριστοτέλειο Πανεπιστήμο Θεσ/νίκης, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Γ.Νοσ. Ξάνθης, Γεν.Νοσ.Καβάλας.
Το σεμινάριο απευθύνεται σε παιδιάτρους, μαιευτήρες, γενικούς ιατρούς, μαίες, νοσηλεύτριες, νέους ή μέλλοντες γονείς.

Έναρξη Πέμπτη 2 Φεβρουαρίου 2012, 4 μ.μ., στο αμφιθέατρο του Νοσοκομείου Ξάνθης.

Συμμετοχή δωρεάν και ελεύθερη.

Πληροφορίες στα τηλ. 694556756, 6977573181

Δείτε το ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ:

1. Θυμηθείτε ότι το γάλα που αντλείτε με την αντλία ΔΕΝ είναι ένδειξη του πόσο γάλα υπάρχει στο στήθος σας.
Πολλές μητέρες όταν αντλούν ανησυχούν ότι η παραγωγή τους δεν είναι αρκετή επειδή δεν βγάζουν αρκετό γάλα. Είναι πολύ σημαντικό να θυμάστε ότι η ποσότητα γάλακτος που αντλείτε δεν είναι ένδειξη του πόσο γάλα παράγετε. Ο οργανισμός μας ανταποκρίνεται πολύ διαφορετικά σε ένα μηχάνημα απ’ ότι στο μωρό μας. Όταν θηλάζετε το μωρό σας και το βλέπετε, το ακούτε, το μυρίζετε και νιώθετε το δέρμα του επάνω στο δικό σας, οι ορμόνες που εκκρίνονται σας βοηθούν να χαλαρώσετε και ενεργοποιούν την έκκριση γάλακτος. Όπως καταλαβαίνετε, δεν συμβαίνει η ίδια ορμονική έκρηξη με το σκληρό πλαστικό μιας αντλίας. Κάποιες γυναίκες απλώς δεν εκκρίνουν αρκετό γάλα με μια αντλία, αν και έχουν σίγουρα αρκετό γάλα για το μωρό τους.

2. Βεβαιωθείτε ότι έχετε τη σωστή αντλία σύμφωνα με τις ανάγκες σας.
Το είδος της αντλίας που θα χρειαστείτε εξαρτάται από τη χρήση που θα κάνετε. Αν αντλείτε για να βγείτε ένα βράδυ έξω  που και που, τότε οι περισσότερες γυναίκες τα καταφέρνουν μια χαρά αντλώντας απλώς γάλα με το χέρι τους (δείτε εδώ: http://newborns.stanford.edu/Breastfeeding/HandExpression.html), ή με μια χειροκίνητη αντλία, ή με μια ηλεκτρική αντλία μονής άντλησης.  Αν αντλείτε γάλα στη δουλειά, ή προσπαθείτε να δημιουργήσετε τη δική σας ατομική τράπεζα γάλακτος για να έχετε διαθέσιμο γάλα όταν γυρίσετε στη δουλειά, τότε μια ηλεκτρική αντλία διπλής άντλησης είναι μια καλή επένδυση. Εάν θέλετε να αντλήσετε γάλα τις πρώτες εβδομάδες μετά τη γέννηση, γιατί το μωρό σας είναι άρρωστο και δεν μπορεί να θηλάσει, ή γιατί εσείς είστε άρρωστη, ή γιατί έχετε προβλήματα με το θηλασμό, τότε χρειάζεστε μια ηλεκτρική νοσοκομειακή αντλία διπλής άντλησης. Αυτές οι αντλίες είναι ειδικά σχεδιασμένες για να εγκαταστήσουν την παραγωγή γάλακτος κατά τις πρώτες εβδομάδες, εάν το μωρό δεν θηλάζει καθόλου ή θηλάζει ελάχιστα και όχι αποτελεσματικά. Οι νοσοκομειακές αντλίες διατίθενται μόνο προς ενοικίαση από τις διάφορες εταιρίες.

3. Κάντο με το χέρι!
Τις πρώτες μέρες μετά τον τοκετό, εάν χρειαστεί να δίνετε συμπληρωματικό γάλα στο παιδί, μια καλή ιδέα είναι να βγάζετε γάλα με το χέρι (http://newborns.stanford.edu/Breastfeeding/HandExpression.html) και να το δίνετε στο μωρό με ένα κουταλάκι ή με ειδικό ποτηράκι.  Το πρωτόγαλα είναι αρκετά παχύ και λίγο σε ποσότητα, όμως είναι ότι χρειάζεται το νεογέννητο μωρό σας το οποίο έχει πολύ μικρό στομάχι και μ’ αυτό τον τρόπο μπορεί να μάθει να συγχρονίζει το ρούφηγμα, την κατάποση και την αναπνοή του. Το πρωτόγαλα πολύ συχνά κολλάει και χάνεται στα διάφορα τμήματα και τοιχώματα της αντλίας και πολλές γυναίκες δεν τα καταφέρνουν καθόλου καλά με την άντληση τις πρώτες ημέρες.
Περίπου την τρίτη μέρα μετά τον τοκετό, όταν η παραγωγή μας αρχίζει να αυξάνεται, αν χρησιμοποιήσουμε τα χέρια μας την ώρα της άντλησης συνήθως αυξάνεται η ποσότητα του γάλακτος που αντλούμε. Σε μια μελέτη, οι μητέρες που χρησιμοποιούσαν τα χέρια τους κατά τη διάρκεια της άντλησης αύξησαν την ημερήσια παραγωγή τους κατά 48%! Παρακολουθείστε αυτό το βίντεο για να δείτε πώς γίνεται:

http://newborns.stanford.edu/Breastfeeding/MaxProduction.html

Εκτός από το να χρησιμοποιήσετε τα χέρια σας για να αυξήσετε την παραγωγή, μπορείτε επίσης να χρησιμοποιήσετε τις ρυθμίσεις της αντλίας (εάν υπάρχουν). Εάν η αντλία που έχετε διαθέτει ξεχωριστές ρυθμίσεις για την ταχύτητα και την απομύζηση, τότε ξεκινήστε την άντληση σε υψηλή ταχύτητα και χαμηλή απομύζηση και μετά από μερικά λεπτά αλλάξτε τη ρύθμιση χαμηλώνοντας την ταχύτητα και αυξάνοντας την απομύζηση. Αυτός ο τρόπος μιμείται τον τρόπο που θηλάζει το μωρό. Αρχικά, το μωρό θηλάζει γρήγορα χωρίς να ρουφάει δυνατά, για να προκαλέσει το αντανακλαστικό έκκρισης γάλακτος. Μόλις γίνει αυτό και κατέβει το γάλα, ο ρυθμός του θηλασμού αλλάζει και το μωρό θηλάζει πιο αργά αλλά πιο δυνατά. Μπορείτε να επαναλάβετε τη διαδικασία κατά τη διάρκεια της άντλησης, μόλις μειωθεί η ροή του γάλακτος, για να ενεργοποιήσετε και πάλι το αντανακλαστικό της έκκρισης. Κάποιες αντλίες κάνουν την αλλαγή αυτόματα και μπορείτε να το επαναλάβετε και μόνη σας όσες φορές θέλετε πατώντας απλώς το κουμπί.

4. Η άντληση δεν πρέπει να σας πονάει
Όπως δεν πρέπει να σας πονάει και ο θηλασμός. Αν πονάει, κάτι δεν πάει καλά. Όταν χρησιμοποιείτε αντλία, είναι πολύ σημαντικό να βεβαιωθείτε ότι έχετε το σωστό μέγεθος χοάνης (το μέρος της αντλίας που ακουμπά στο στήθος σας).  Εάν η χοάνη είναι μικρή για τη θηλή σας, η άντληση κατά πάσα πιθανότητα θα σας πονά και οι χοάνες, είτε πολύ μικρές είτε πολύ μεγάλες, μπορεί να επηρεάσουν την ποσότητα που θα αντλήσετε. Κάποιες φορές το μέγεθος της χοάνης που χρειάζεστε μπορεί να αλλάξει με την πάροδο του χρόνου, καθώς οι θηλές σας μπορεί να μεγαλώσουν. Εάν η άντληση ήταν άνετη αλλά ξαφνικά σας πονά, ελέγξτε και πάλι το μέγεθος της χοάνης.
Κάτι άλλο σημαντικό που πρέπει να θυμάστε είναι ότι η μεγάλη ένταση στην αντλία, δεν έχει απαραιτήτως σαν αποτέλεσμα περισσότερο γάλα. Μπορεί όμως να προκαλέσει περισσότερο πόνο! Αυξήστε την ένταση μέχρι το σημείο που να είναι άνετη η άντληση για εσάς.

5. Η συχνότητα είναι πιο σημαντική από τη διάρκεια.
Η πιο συνηθισμένη ερώτηση από τις μαμάδες που αντλούν, είναι «Πόση ώρα πρέπει να αντλώ;». Για τις περισσότερες, 15-20 λεπτά είναι αρκετά (συνολικά εάν αντλείτε και τα δύο στήθη ταυτόχρονα, ή για κάθε στήθος εάν αντλείτε το κάθε στήθος ξεχωριστά). Όμως, η συχνότητα της άντλησης είναι πιο σημαντική από τη διάρκεια. Εάν ο σκοπός σας είναι η αύξηση της παραγωγής, οι συχνότερες αντλήσεις είναι πιο αποτελεσματικές από το να αντλείτε για πολύ ώρα.

6. Σιγουρευτείτε ότι το γάλα από το μπιμπερό δίνεται σωστά.
Πολύ συχνά ακούμε από τις μαμάδες που δουλεύουν ότι δεν μπορούν να αντλήσουν όσο γάλα χρειάζεται να πιεί το μωρό τους όταν αυτές λείπουν από το σπίτι. Πριν πανικοβληθείτε και κατηγορήσετε την παραγωγή σας, θα ήταν καλό να σκεφτείτε μήπως το άτομο που κρατάει το μωρό σας το ταΐζει περισσότερο απ’ όσο χρειάζεται. Ο παραδοσιακός τρόπος ταΐσματος με το μπιμπερό έχει σαν αποτέλεσμα παραταϊσμένα μωρά και την αίσθηση ότι το μωρό χρειάζεται περισσότερο γάλα απ’ όσο πραγματικά έχει ανάγκη. Δείτε εδώ το σωστό τρόπο για να ταΐσουμε ένα μωρό με το μπιμπερό: http://www.bestforbabes.org/the-babes-guide-to-bottle-feeding

7. Προβλήματα!
Όταν τα πράγματα δεν πάνε καλά με την άντληση, οι περισσότερες μαμάδες αμέσως πιστεύουν ότι κάτι δεν πάει καλά με την παραγωγή τους ή ότι κάνουν κάτι λάθος. Πριν φτάσετε σ’ αυτό το συμπέρασμα, σκεφτείτε ότι μπορεί να μην φταίτε καθόλου εσείς. Καταρχήν ελέγξτε την αντλία σας και όλα τα μέρη της. Μπορεί κάποιο να έχει καταστραφεί. Τα λεπτά μέρη όπως οι βαλβίδες και οι μεμβράνες εύκολα σκίζονται ή κόβονται, κι αυτό μπορεί άμεσα να επηρεάσει την λειτουργία της αντλίας και συνεπώς και την παραγωγή σας. Όλα τα μέρη της αντλίας συνήθως μπορούν να αντικατασταθούν.
Εάν η μείωση της παραγωγής δεν αφορά την αντλία αλλά την ίδια τη μαμά, συνήθως αυτό οφείλεται στην ανταπόκριση της κάθε μαμάς στην αντλία και όχι σε αληθινή μείωση της παραγωγής (αν και, αν η άντληση είναι μακροχρόνια, μπορεί τελικά να μειωθεί όντως η παραγωγή). Θυμηθείτε τον κανόνα Νο1 και το γεγονός ότι απλώς, ορμονικά, δεν ανταποκρινόμαστε το ίδιο στο μωρό μας και σε μια αντλία.  Πολλές μαμάδες χρησιμοποιούν μια φωτογραφία του μωρού τους την ώρα της άντλησης ώστε να ενεργοποιήσουν τις ορμόνες και το αντανακλαστικό έκκρισης γάλακτος. Το ίδιο μπορεί να γίνει και αν μυρίσετε ένα ρούχο του μωρού σας. Εάν έχετε άγχος για την παραγωγή σας, καλύψτε τα μπιμπερό για να μην τα βλέπετε την ώρα που αντλείτε και εστιάστε την προσοχή σας σε κάτι άλλο, αφού το άγχος εμποδίζει την έκκριση γάλακτος.

Κάποιες ακόμα πρακτικές συμβουλές για καλύτερα αποτελέσματα κατά την άντληση:

•    Αντλήστε γάλα από το ένα στήθος την ώρα που θηλάζετε το μωρό σας από το άλλο.
•    Βάλτε πολύ ζεστές κομπρέσες στο στήθος πριν την άντληση.
•    Κάντε μασάζ στο στήθος πριν, αλλά και κατά τη διάρκεια της άντλησης.
•    Μην το παρακάνετε! Αντλείστε τόσο γάλα όσο βγάζει η αντλία. Όταν η ροή σταματήσει ή μειωθεί, σταματήστε την αντλία και κάντε την επόμενη άντληση πιο σύντομα.
•    Κατά την άντληση, δεν πρέπει να αισθάνεστε πόνο. Εάν πονάτε κάτι δεν κάνετε σωστά, ή απλώς η χοάνη δεν ταιριάζει στο μέγεθος της θηλή σας.
•    Εάν ο πόνος υποχωρεί στη μικρότερη ένταση της αντλίας, αλλά συνεχίζετε να βγάζετε γάλα, αφήστε την ένταση στο σημείο εκείνο που δεν σας προκαλεί πόνο.
•    Οι πρωινές ώρες είναι συνήθως πιο παραγωγικές από τις απογευματινές.
•    Προσπαθήστε να βγάζετε γάλα περίπου τις ίδιες ώρες κάθε μέρα.
•    Εάν είστε μακριά από το μωρό σας, αντλείστε γάλα τόσες φορές όσες θα θηλάζατε εάν ήσασταν μαζί του.
•    Προσπαθήστε να αντλείτε γάλα σε ένα μέρος ήσυχο, χωρίς πολλά ερεθίσματα. Χαλαρώστε όσο πιο πολύ μπορείτε και σκεφτείτε το μωρό σας ή κοιτάξτε μια φωτογραφία του.

Βίκυ Φαρδογιάννη – Πιστοποιημένη Σύμβουλος Θηλασμού IBCLC

Ξεκινάει διαγωνισμός, με δώρο ένα διπλό ηλεκτρικό θήλαστρο Mini Eletric Plus της Medela.

To Mini Electric Plus είναι ιδανικό για περιστασιακή αλλά και για μακροχρόνια χρήση. Για περισσότερες πληροφορίες δείτε εδώ: http://klinikum.gr/product/mini-electric-plus/

Αφήστε ένα σχόλιο και το όνομά σας για να πάρετε μέρος στο διαγωνισμό!

Η απάντηση σε όλους αυτούς που λένε ότι δεν πρέπει να σηκώνουμε ένα μωρό από το κρεβάτι του όταν κλαίει!

Το ελληνικό Δίκτυο Δράσης για τη βρεφική διατροφή, ακολουθεί τα πρότυπα του Διεθνούς Δικτύου Δράσης για τη βρεφική διατροφή (Ιnternational Baby Food Action Network – IBFAN).

Σκοποί του ελληνικού Δικτύου Δράσης – IBFAN Greece είναι (μεταξύ άλλων):

• Να συμβάλλει στην εφαρμογή στην Ελλάδα της Παγκόσμιας Στρατηγικής για την Διατροφή Βρεφών και Μικρών Παιδιών του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.

• Να συμβάλλει στην μείωση της νοσηρότητας και θνησιμότητας σε βρέφη και μικρά παιδιά μέσα από την υποστήριξη του μητρικού θηλασμού και ιδανικών πρακτικών βρεφικής διατροφής

• Να συμβάλλει με την δράση του στην εξομάλυνση των ανισοτήτων που παρατηρούνται σχετικά με την βρεφική διατροφή και τον μητρικό θηλασμό.

• Να συμβάλλει στην τήρηση του Διεθνούς Κώδικα Εμπορίας Υποκατάστατων Μητρικού Γάλακτοςκαι των επακόλουθων σχετικών Αποφάσεων της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ.

Η εμπορία βρεφικού γάλακτος έχει αποδειχθεί ότι υποσκάπτει συστηματικά τον θηλασμό και άρα την βρεφική υγεία. Επομένως είναι σημαντικό η εμπορία αυτή να ελέγχεται σύμφωνα με τα στάνταρ που έχει θέσει ο Κώδικας και οι επακόλουθες σχετικές αποφάσεις.

Για τον σκοπό αυτό, τo Δίκτυο υιοθετεί πλήρως τις Επτά Αρχές του IBFAN, οι οποίες είναι:

1. Το δικαίωμα των βρεφών στο μεγαλύτερο δυνατό επίπεδο υγείας.
2. Το δικαίωμα των οικογενειών σε επαρκή τροφή.
3. Το δικαίωμα των γυναικών να θηλάζουν και να κάνουν επιστημονικά ενημερωμένες επιλογές σχετικά με τη διατροφή του μωρού τους.
4. Το δικαίωμα των γυναικών για πλήρη υποστήριξη, ώστε να θηλάσουν επιτυχώς και να ακολουθήσουν σωστές πρακτικές στη βρεφική διατροφή.
5. Το ανθρώπινο δικαίωμα για υπηρεσίες υγείας που συναντούν τις βασικές τους ανάγκες.
6. Το δικαίωμα των επαγγελματιών υγείας και των καταναλωτών σε συστήματα υγείας που είναι ελεύθερα από εμπορικές πιέσεις.
7. Το δικαίωμα των ανθρώπων να οργανώνονται σε διεθνή σύμπραξη ώστε να διασφαλίσουν αλλαγές που προστατεύουν την υγεία,

Η ιδρυτική συνέλευση του Δικτύου θα πραγματοποιηθεί στα πλαίσια του 1ου Μετεκπαιδευτικού Σεμιναρίου Μητρικού Θηλασμού, το πρόγραμμα του οποίου μπορείτε να δείτε εδώ: ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΜΘ.pdf_

Η είσοδος για το κοινό είναι ελεύθερη τόσο για το Σεμινάριο όσο και για την ιδρυτική συνέλευση του Δικτύου Δράσης για την βρεφική διατροφή.

Σ’ αυτό το άρθρο θα διαβάσετε τους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να καταλάβουμε εάν το γάλα μας είναι πραγματικά λίγο και θα παραθέσουμε όλα αυτά που μας κάνουν να πιστεύουμε ότι το γάλα μας δεν είναι αρκετό, ενώ στην πραγματικότητα είναι!

Να κάποιες συμπεριφορές που μπορεί να μας μπερδέψουν και να μας κάνουν να πιστέψουμε ότι δεν έχουμε αρκετό γάλα:

 «Το μωρό μου θέλει να θηλάζει συνέχεια» - Είναι φυσιολογικό για τα μωρά να τρώνε συχνά, κατά μέσο όρο 8-12 φορές το 24ωρο για αρκετούς μήνες. Αυτό σημαίνει πολλές ώρες θηλασμού που μας φαίνονται ατελείωτες. Είναι επίσης φυσιολογικό να κάνουν «μαραθώνιους θηλασμούς», δηλαδή να θηλάζουν πολύ ώρα συνεχόμενα για κάποιες ώρες της ημέρας, ειδικά τις απογευματινές ώρες.

 «Το στήθος μου είναι πολύ μαλακό» - Προς το τέλος του πρώτου μήνα, αλλά πολλές φορές και νωρίτερα, νιώθουμε το στήθος μας πολύ μαλακό, ίσως και μικρότερο, σε σχέση με τις πρώτες μέρες μετά τον τοκετό. Αυτό είναι φυσιολογικό και δεν είναι ένδειξη για την παραγωγή μας. Σημαίνει απλά ότι η παραγωγή με τη ζήτηση ήρθαν σε ισορροπία, που είναι και το αναμενόμενο και το ζητούμενο.

 «Δεν αισθάνομαι το γάλα μου να κατεβαίνει» - Κάποιες γυναίκες νιώθουν το στήθος τους ζεστό, ή αισθάνονται τσιμπήματα, ή ακόμα και ελαφρύ πόνο όταν κατεβαίνει το γάλα τους. Κάποιες άλλες, δεν αισθάνονται τίποτα. Αυτό δεν σημαίνει κάτι σε σχέση με την παραγωγή μας, άρα δεν χρειάζεται να ανησυχείτε εάν δεν αισθάνεστε τίποτα.

 «Το μωρό μου ξαφνικά θέλει να θηλάζει συνέχεια» - Τα μωρά περνούν τις λεγόμενες «φάσεις ταχείας ανάπτυξης». Κατά τη διάρκεια αυτών των φάσεων θηλάζουν περισσότερο για να αυξήσουν την παραγωγή μας και να ικανοποιήσουν την αυξημένη τους ανάγκη σε θερμίδες και ενέργεια. Για να το επιτύχουν κάνουν μπαράζ θηλασμών για μερικές μέρες – θηλάζουν δηλαδή πολύ πιο συχνά και μοιάζουν ανικανοποίητα συνεχώς. Κατά τη διάρκεια αυτών των φάσεων οι περισσότερες μητέρες αμφισβητούν την παραγωγή τους. Μην ανησυχείτε, κρατάει μόνο μερικές μέρες!

 «Δεν βγάζω γάλα με την αντλία» - Η αντλήσεις τις περισσότερες φορές δεν είναι ενδεικτικές της παραγωγής μας. Γιατί; Επειδή το σώμα μας δεν παράγει εύκολα γάλα με μια αντλία (εκτός κι αν γίνεται συστηματική χρήση της), αλλά ακόμα κι αν παράγεται γάλα η αντλία δεν το αντλεί το ίδιο αποτελεσματικά με το μωρό. Μην κρίνετε την παραγωγή σας με βάση την αντλία. Σχεδόν πάντα έχετε περισσότερο γάλα απ’ αυτό που αντλείτε.

 «Το μωρό μου είναι ανήσυχο όταν θηλάζει» - Αυτό μπορεί να συμβαίνει για πολλούς λόγους. Και ενώ η πείνα είναι ένας λόγος, το μωρό σας μπορεί επίσης να είναι ανήσυχο εξαιτίας αερίων, δυσκοιλιότητας, πολύ μεγάλης ή πολύ μικρής ροής γάλακτος, αλλά και για πολλούς ακόμα λόγους. Εάν πιστεύετε ότι το μωρό σας είναι ανήσυχο επειδή δεν παίρνει αρκετό γάλα, συμβουλευτείτε κάποιον Πιστοποιημένο Σύμβουλο Θηλασμού.

 «Το μωρό μου ξαφνικά ξυπνάει πολλές φορές τη νύχτα» – Τα νυχτερινά ξυπνήματα μπορεί να είναι εξαιτίας της πείνας, αλλά μπορεί επίσης να είναι εξαιτίας της οδοντοφυΐας ή του «ανάποδου κύκλου» (όταν τα μωρά θηλάζουν λιγότερο τη μέρα και περισσότερο τη νύχτα, συχνά λόγω κάποιας αλλαγής στη ρουτίνα, όπως η επιστροφή της μητέρας στη δουλειά). Για τα νυχτερινά ξυπνήματα του μωρού, διαβάστε κι αυτό το άρθρο: http://wp.me/phyCV-fL

Να πώς θα καταλάβετε εάν η παραγωγή σας είναι πράγματι αρκετή ή όχι:

Το βάρος του μωρού – Ο καλύτερος τρόπος για να καταλάβουμε εάν το μωρό μας παίρνει αρκετό γάλα, είναι η αύξηση του βάρους του. Εάν ανησυχείτε για την παραγωγή σας, ζυγίστε το μωρό σας με μια βρεφική ζυγαριά ακριβείας. Οι ζυγαριές πάντα έχουν διαφορές μεταξύ τους, οπότε χρησιμοποιήστε την ίδια ζυγαριά για κάθε ζύγισμα. Εκτός από πολύ ειδικές περιπτώσεις, η μέτρηση του βάρους μια φορά την εβδομάδα είναι γενικά αρκετή. Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί ο παιδίατρος να σας συστήσει να ζυγίσετε το μωρό πριν και μετά το θηλασμό για να δείτε πόσο γάλα πήρε. Αυτό μπορεί να σας δώσει μια εικόνα του συγκεκριμένου γεύματος αλλά προσέξτε: η ποσότητα που παίρνει το μωρό μπορεί να διαφέρει σημαντικά από γεύμα σε γεύμα και από μέρα σε μέρα, οπότε έχετέ το υπόψη σας αν ζυγίσετε το μωρό κατ’ αυτόν τον τρόπο. Μια αύξηση βάρους 20-30γρ. την ημέρα κατά τις πρώτες εβδομάδες μετά τη γέννηση, είναι ικανοποιητική.

Οι πάνες του μωρού - Μπορούμε να πάρουμε μια ιδέα του πόσο πίνει το μωρό μας, από τις λερωμένες πάνες του. Κατά μέσο όρο τις πρώτες εβδομάδες το μωρό πρέπει να έχει τουλάχιστον τρεις πάνες με κακά κάθε μέρα. Επίσης πρέπει να έχει 6-8 βρεγμένες πάνες το 24ωρο. Επειδή, ειδικά τον πρώτο καιρό ίσως είναι δύσκολο να καταλάβουμε αν το μωρό έχει κάνει τσίσα με τις πολύ απορροφητικές πάνες που συνήθως χρησιμοποιούμε, μπορούμε να βάλουμε μέσα στην πάνα μια χαρτοπετσέτα για να καταλάβουμε αν έχει βραχεί.

Η κατάποση – Αν ακούμε το μωρό να καταπίνει κατά τη διάρκεια του θηλασμού (μια κατάποση μετά από 1-2 ρουφήγματα) τότε ξέρουμε ότι το μωρό μας πίνει γάλα. Ωστόσο, αυτό δεν είναι πάντα ενδεικτικό του ότι έχουμε αρκετό γάλα και θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και οι προηγούμενοι παράγοντες.

Τι να κάνετε εάν όντως το γάλα σας δεν είναι αρκετό:

Εάν είστε βέβαιη ότι το γάλα σας δεν είναι αρκετό, ή δεν είστε σίγουρες εάν είναι αρκετό, ζητήστε βοήθεια από κάποιον Πιστοποιημένο Σύμβουλο Θηλασμού ή από κάποια Σύμβουλο Θηλασμού της La Leche League Greece. Αυτοί είναι σε θέση να διαπιστώσουν εάν έχετε αρκετό γάλα ή όχι και να σας καθοδηγήσουν για αυτά που πρέπει να κάνετε ώστε να αυξήσετε την παραγωγή σας και να θηλάσετε με επιτυχία.

Μπορείτε να δείτε εδώ http://wp.me/PhyCV-fs τους Πιστοποιημένους Συμβούλους Θηλασμού στην Ελλάδα, και εδώ http://wp.me/phyCV-fk τις Συμβούλους Θηλασμού της La Leche League Greece.

Βίκυ Φαρδογιάννη – Πιστοποιημένη Σύμβουλος Μητρικού Θηλασμού IBCLC

To να αφήνουμε τα μωρά να «κλαίνε για να συνηθίσουν» είναι μια ιδέα που υπάρχει τουλάχιστον από τα 1880 και την βικτωριανή περίοδο. Τότε το πεδίο της ιατρικής επιστήμης είχε ανακαλύψει τα μικρόβια και τη μετάδοση λοιμώξεων και είχε τραβήξει σε υπερβολή την ιδέα ότι τα ανθρώπινα βρέφη πρέπει μόνο σπάνια να αγγίζονται (βλ.Blum 2002 για μια εξαιρετική ανασκόπηση αυτής της εποχής και των νοοτροπιών σχετικά με την ανατροφή των παιδιών).Κατά τον 20ο αιώνα, ο συμπεριφοριστής ψυχολόγος John Watson, που ενδιαφερόταν να μετατρέψει την ψυχολογία σε σκληρή επιστήμη, σήκωσε τον σταυρό ενάντια στην στοργή ως πρόεδρος της Αμερικανικής Εταιρίας Ψυχολογίας. Εφάρμοσε το μηχανιστικό παράδειγμα του συμπεριφορισμού στην ανατροφή των παιδιών, προειδοποιώντας για τους κινδύνους της υπερβολικής μητρικής αγάπης. Ο 20ος αιώνας έγινε το σημείο όπου οι «άνθρωποι της επιστήμης» θεωρήθηκε ότι γνωρίζουν καλύτερα από τις μητέρες, τις γιαγιάδες και τις οικογένειες ως προς το πώς να μεγαλώσεις ένα μωρό. Υπερβολική καλοσύνη προς ένα βρέφος θα είχε ως συνέπεια ένα ανθρώπινο ον γκρινιάρικο, εξαρτημένο, αποτυχημένο. Πολύ περίεργο πως «οι ειδικοί» διέσωσαν αυτήν την ιδέα και την κράτησαν σθεναρή χωρίς καμία επιστημονική απόδειξη να την υποστηρίζει! Αντίθετα, υπάρχουν σήμερα αποδείξεις από ευρύ φάσμα επιστημών που δείχνουν το ακριβώς αντίθετο.

Ένα κυβερνητικό ενημερωτικό φυλλάδιο της εποχής συνιστούσε πως «η φροντίδα της μητέρα σημαίνει να κρατάει το μωρό ήσυχο, σε θέσεις που το βοηθούν να ηρεμήσει» και ότι «η μητέρα πρέπει να σταματάει αμέσως εάν τα χέρια της τα νιώθει κουρασμένα» γιατί «το μωρό δεν πρέπει ποτέ να δυσχεραίνει τον ενήλικα». Βρέφη μεγαλύτερα των 6 μηνών «πρέπει να μάθουν να κάθονται ήσυχα στο κρεβατάκι τους, διαφορετικά, μπορεί να απαιτούν συνεχή επίβλεψη και αλληλεπίδραση με τη μητέρα, πράγμα που συνιστά σοβαρό χάσιμο χρόνου». (Βλ. Blum 2002).
Μήπως αυτές οι νοοτροπίες σας ακούγονται οικείες; Ένας γονιός μου ανέφερε πρόσφατα ότι του συνέστησαν να αφήνει το μωρό του να κλαίει έως ότου αποκοιμηθεί, ώστε ο γονιός «να ανακτήσει την ζωή του».

Με τα σύγχρονα δεδομένα από τις νευροεπιστήμες, μπορούμε να επιβεβαιώσουμε αυτό που οι άνθρωποι για χιλιάδες χρόνια θεωρούσαν δεδομένο – ότι το να αφήνεις τα βρέφη να αγχώνονται είναι μια πρακτική που μπορεί να βλάψει τα παιδιά και την ικανότητά τους για σύναψη σχέσεων με πολλούς τρόπους και σε βάθος χρόνου. Γνωρίζουμε ότι αφήνοντας τα βρέφη να κλαίνε απαρηγόρητα είναι ένας καλός τρόπος να τα κάνουμε λιγότερο έξυπνα, λιγότερα υγιή αλλά περισσότερο αγχωμένα, μη συνεργάσιμα και αποξενωμένα άτομα που μπορεί να περάσουν τα ίδια ή και χειρότερα χαρακτηριστικά στην επόμενη γενιά ανθρώπων.

Ο συμπεριφοριστής βλέπει το μωρό ως μια ενόχληση, μια απειλή για την ζωή των γονιών του, μια εισβολή που πρέπει να ελεγχθεί και να περιοριστεί με διάφορες μεθόδους, έτσι ώστε οι ενήλικες να μπορούν να ζουν τις ζωές τους χωρίς πολλή ενασχόληση, πάνω κάτω σαν να μην έχουν παιδί. Ίσως μπορούμε να συγχωρήσουμε αυτήν την θέαση και την άγνοια γιατί κατά τον ίδιο, 20ο αιώνα, διαλύθηκαν οι εκτεταμένες οικογένειες και οι νέοι γονείς έπρεπε να βρουν πώς να χειριστούν μόνοι τους τα μωρά τους, μια αφύσικη κατάσταση στην ανθρώπινη ιστορία – έως τότε μεγαλώναμε τα παιδιά στο πλαίσιο εκτεταμένων οικογενειών. Οι γονείς πάντα μοιράζονταν την φροντίδα των μωρών με πολλούς ενήλικες συγγενείς.
Σύμφωνα με την άποψη του συμπεριφοριστή που αγνοεί παντελώς την ανθρώπινη ψυχοκινητική ανάπτυξη, το παιδί « πρέπει να μάθει να είναι ανεξάρτητο». Μπορούμε τώρα να επιβεβαιώσουμε ότι πιέζοντας για «ανεξαρτησία» ένα βρέφος οδηγείτε σε μεγαλύτερη εξάρτηση. Αντίθετα, εάν δίνουμε στα βρέφη αυτά που χρειάζονται τα οδηγούμε σε μεγαλύτερη ανεξαρτησία. Σε ανθρωπολογικές μελέτες ανθρώπινων κοινοτήτων – κυνηγών, οι γονείς φρόντιζαν κάθε ανάγκη των βρεφών και των μικρών παιδιών. Τα νήπια αισθάνονταν αρκετή αυτοπεποίθηση (και οι γονείς τους ασφάλεια) ώστε να περπατάνε μέσα στο δάσος μόνα τους (βλ. Hunter – Gatherer Childhoods, Hewlett @ Lamb, 2005).

Οι αδαείς συμπεριφοριστές ενθαρρύνουν τους γονείς να «μάθουν» στο παιδί τους να μην περιμένει τις ανάγκες του να ικανοποιούνται κατά απαίτηση, όποτε θέλει εκείνο, είτε πρόκειται για φαγητό, είτε για παρηγοριά και αγκαλιά. Υποθέτουν ότι οι ενήλικες πρέπει να «έχουν τον έλεγχο» της σχέσης. Σίγουρα αυτή η πρακτική είναι πιθανό να δημιουργήσει ένα παιδί που δεν ζητάει τόσο πολύ βοήθεια και προσοχή από τους γονείς του (με το να αποσύρεται στην κατάθλιψη, να απομονώνεται και να κλείνεται), αλλά επίσης είναι πιο πιθανό να δημιουργεί ένα παιδί γκρινιάρικο, δυστυχισμένο, επιθετικό, απαιτητικό, ένα παιδί που έμαθε ότι πρέπει να τσιρίζει για να ικανοποιήσει κάποιος τις ανάγκες του. Μια βαθιά, πρωτογενής αίσθηση ανασφάλειας είναι πιθανό να φωλιάσει στην καρδιά αυτού του παιδιού και να μείνει εκεί για το υπόλοιπο της ζωής του.
Η πραγματικότητα είναι ότι όσοι φροντίζουν μωρά και συστηματικά ανταποκρίνονται στις ανάγκες του μωρού πριν αυτό αγχωθεί πολύ, προλαμβάνοντας το κλάμα του, είναι πιο πιθανό να έχουν παιδιά που είναι ανεξάρτητα, από ό,τι το ανάποδο (Stein @ Newcomb 1994). H φροντίδα που παρηγορεί είναι η καλύτερη από την αρχή. Άπαξ και τα μοτίβα φροντίδας εγκατασταθούν για τα καλά, είναι πολύ πιο δύσκολο να αλλάξουν.

Σε μελέτες σε ποντίκια με μητέρες υψηλής ή χαμηλής φροντίδας, φαίνεται να υπάρχει μια κρίσιμη περίοδος για την ενεργοποίηση γονιδίων που ελέγχουν το άγχος για όλη την υπόλοιπη ζωή. Εάν κατά τις πρώτες 10 μέρες της ζωής έχεις μια μητέρα χαμηλής φροντίδας στα ποντίκια (ισοδύναμο με 6 μήνες στη ζωή των ανθρώπων), τα γονίδια δεν ενεργοποιούνται ποτέ με αποτέλεσμα το ποντίκι να εκδηλώνει άγχος προς καινούργιες καταστάσεις για το υπόλοιπο της ζωής του, εκτός εάν του δοθούν φάρμακα που ηρεμούν το άγχος. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι υπάρχουν εκατοντάδες γονίδια που επηρεάζονται από τον τρόπο ανατροφής (M Meaney, 2001).
Πρέπει να κατανοήσουμε ότι η μητέρα και το παιδί συνιστούν μια αμοιβαία ανταποκρινόμενη δυάδα. Πρόκειται για μια συμβιωτική μονάδα που το κάθε μέρος της γίνεται πιο υγιές και πιο ευτυχισμένο μέσα από την αμοιβαία αλληλεπίδραση και ανταπόκριση. Αυτό φυσικά έχει επέκταση και σε άλλα άτομα που φροντίζουν ένα βρέφος.

Μια περίεργα δημοφιλής ιδέα σήμερα στον δυτικό κόσμο είναι να αφήνεις ένα βρέφος να κλαίει μέχρι να σωπάσει (crying it out, ελεγχόμενο κλάμα), όπου τα μωρά αφήνονται μόνα τους, απομονωμένα ή με μηχανήματα απομακρυσμένου ελέγχου. Αυτό προκύπτει ως παρεξήγηση και παρερμηνεία της ανάπτυξης ενός παιδιού και του εγκεφάλου του.
• Τα παιδιά μεγαλώνουν και ωριμάζουν με το να αγκαλιάζονται. Τα σώματά τους γίνονται δυσλειτουργικά όταν αποχωρίζονται σωματικά από τους γονείς τους.
• Τα βρέφη από τις πρώτες εβδομάδες ζωής εκφράζουν μια ανάγκη μέσα από συγκεκριμένα σημάδια και τελικά, αν είναι απαραίτητο, μέσα από κλάμα. Ακριβώς όπως ένας ενήλικας ψάχνει νερό όταν διψάει, τα παιδιά αναζητούν αυτό που έχουν κάθε στιγμή ανάγκη. Ακριβώς όπως ένας ενήλικας ηρεμεί όταν η ανάγκη του ικανοποιηθεί, ηρεμούν και τα μωρά.
• Υπάρχουν πολλές μακροχρόνιες συνέπειες της ανεπαρκούς φροντίδας και της παραμέλησης στα βρέφη (Dawson 2000).

Τι πραγματικά επιφέρει το «ελεγχόμενο κλάμα» στο βρέφος και στην δυάδα;

Νευρικά κύτταρα πεθαίνουν. Όταν το βρέφος στρεσάρεται, απελευθερώνεται στο σώμα του η τοξική ορμόνη κορτιζόλη. Πρόκειται για ορμόνη που σκοτώνει νευρικά κύτταρα. Ένα τελειόμηνο βρέφος έχει εγκέφαλο αναπτυγμένο μόνο κατά 25% στη γέννηση, σε σχέση με 2 ετών. Στα επόμενα δύο χρόνια θα συμβεί ραγδαία ανάπτυξη και αύξηση του εγκεφάλου. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος μεγαλώνει κατά μέσο όρο κατά τρεις φορές μέχρι το τέλος του πρώτου χρόνου. Το μέγεθος του κεφαλιού στα πρώτα γενέθλια είναι ένα σημάδι νοημοσύνης (Gale 2006). Ποιος γνωρίζει ποια νευρικά κύτταρα σταματούν τις συνδέσεις μεταξύ τους ή καταστρέφονται κατά την διάρκεια τέτοιων καταστάσεων σημαντικού στρες; Τι είδους ελλείμματα μπορεί να αναδειχθούν χρόνια αργότερα ως συνέπεια τέτοιων εμπειριών σε αυτήν την κρίσιμη και μοναδική ηλικία;

Μια αποδιοργανωμένη αντίδραση στο στρες μπορεί να εγκατασταθεί ως μοτίβο για όλη την ζωή όχι μόνο μέσα στον εγκέφαλο και το σύστημα απάντησης στο στρες, αλλά και στο σώμα μέσα από το πνευμονογαστρικό νεύρο, το νεύρο που επηρεάζει την λειτουργία πολλών συστημάτων (αναπνευστικό, καρδιαγγειακό, γαστρεντερικό κλπ). Για παράδειγμα, παρατεταμένο άγχος νωρίς στη ζωή μπορεί να οδηγήσει σε φτωχή λειτουργία του πνευμονογαστρικού νεύρου, και να συσχετίζεται με προβλήματα υγείας όπως το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου (Stam 1997). To Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ εξέδωσε πρόσφατα την αναφορά «Οι βάσεις της Υγείας εφ’ όρου ζωής χτίζονται στην πρώτη παιδική ηλικία», σχετικά με τον τοξικό ρόλο του πρώιμου στρες στην μακροπρόθεσμη υγεία.

Η αυτό-ρύθμιση υποσκάπτεται. Το ανθρώπινο μωρό είναι απόλυτα εξαρτημένο από τους γονείς του για να μάθει πώς να αυτο-ρυθμίζει τον ψυχισμό του. Η κατάλληλη φροντίδα – οι γονείς ανταποκρίνονται στις ανάγκες του βρέφους πριν ανησυχήσει πολύ – ρυθμίζει το σώμα και τον εγκέφαλο του παιδιού προς την ηρεμία. Όταν ένα μωρό φοβάται και ο γονιός το κρατάει και το παρηγορεί, το μωρό χτίζει προσδοκίες για παρηγοριά, που ενσωματώνονται στην ικανότητά του σταδιακά να παρηγορείται από μόνο του. Τα παιδιά δεν αυτό-παρηγορούνται όταν απομονωθούν. Εάν αφεθούν να κλαίνε μόνα τους, αυτό που μαθαίνουν είναι να κλείνονται στον εαυτό τους σαν απάντηση στο εκτεταμένο άγχος, ώστε απλά να επιβιώσουν –σταματούν να μεγαλώνουν, να ωριμάζουν, να νιώθουν, να εμπιστεύονται (Henry & Wang 1998).

H εμπιστοσύνη υποσκάπτεται. Όπως έχει δείξει ο Erik Erikson, ο πρώτος χρόνος της ζωής μας είναι μια ευαίσθητη, κρίσιμη περίοδος για να εγκαταστήσουμε μέσα μας την αίσθηση εμπιστοσύνης προς τον κόσμο που μας περιβάλλει, εμπιστοσύνης προς τα βασικά πρόσωπα που μας φροντίζουν και τελικά εμπιστοσύνης προς τον ίδιο μας τον εαυτό. Όταν οι ανάγκες του μωρού απαντώνται χωρίς σημαντικό άγχος, το παιδί μαθαίνει ότι ο κόσμος είναι ένα μέρος που μπορείς να εμπιστευθείς, οι σχέσεις με τους άλλους ανθρώπους είναι υποστηρικτικές, και ότι ο εαυτός μας είναι μια θετική οντότητα που αξίζει αγάπη και μπορεί να παίρνει ό,τι χρειάζεται. Όταν οι ανάγκες του μωρού αγνοούνται ή απορρίπτονται, το παιδί αναπτύσσει μια αίσθηση αμφιβολίας, αναξιοπιστίας στις σχέσεις του με τον κόσμο γύρω του. Η αυτοπεποίθηση υποσκάπτεται. Το παιδί μπορεί να ξοδέψει την υπόλοιπη ζωή του προσπαθώντας να γεμίσει το μεγάλο εσωτερικό κενό.

Η ευαισθησία του γονιού προς το παιδί του μπορεί να βλαφτεί. Ένας γονιός που μαθαίνει να αγνοεί το κλάμα του μωρού του, είναι πιθανό να μάθει να αγνοεί ή να παρερμηνεύει τα πιο ήπια σημάδια των αναγκών του παιδιού του. Αντί να εξασκείται να μαντεύει τον τρόπο και την στιγμή που το παιδί του χρειάζεται φροντίδα, ο ενήλικας που αγνοεί τις ανάγκες του μωρού του εξασκείται και σταδιακά εξοικειώνεται με το να «σκληραίνει την καρδιά του». Η αμοιβαία επαφή μεταξύ γονιού και βρέφους σπάει από τον ενήλικα και δεν μπορεί να διορθωθεί από το ίδιο το παιδί. Το βρέφος είναι αβοήθητο. Ο γονιός τα επόμενα χρόνια είναι πιθανό να μην κατανοεί το παιδί του ή να νιώθει αποξενωμένος από αυτό.

Η κατάλληλη ανταπόκριση των γονιών στις ανάγκες των βρεφών σχετίζεται με τα περισσότερα αν όχι όλα τα θετικά αποτελέσματα ως προς το παιδί. Στην ερευνητική μας δουλειά το υψηλό επίπεδο κατάλληλης φροντίδας από τους γονείς σχετίζεται και με την νοημοσύνη, και με την εν-συναίσθηση, και με την έλλειψη επιθετικότητας ή κατάθλιψης, και με την αυτό-ρύθμιση, και με την κοινωνικότητα. Επειδή η αλληλεπίδραση είναι τόσο ισχυρή, πρέπει πάντα να την λαμβάνουμε υπόψη σε μελέτες που συσχετίζουν τις πρακτικές των γονιών με την υγεία των παιδιών. Η σπουδαιότητα της αλληλεπίδρασης μητέρας – βρέφους είναι κοινή γνώση στην εξελικτική ψυχολογία. Απουσία αλληλεπίδρασης, όπως αντιπροσωπεύει το «ελεγχόμενο κλάμα», μπορεί να επιφέρει τα αντίθετα από τα παραπάνω θετικά αποτελέσματα.
Η προσέγγιση του «ελεγχόμενου κλάματος» φαίνεται να αναδείχθηκε ως μια λύση στην διάλυση της εκτεταμένης οικογένειας τον 20ο αιώνα στον δυτικό κόσμο. Η βαθιά σοφία των γιαγιάδων χάθηκε ανάμεσα στην απόσταση των παιδιών από αυτούς που είχαν την εμπειρία και τη γνώση να τα μεγαλώσουν σωστά και η σοφία του πώς να κρατάς ένα παιδί ευτυχισμένο χάθηκε μεταξύ των γενεών.

Μα δεν είναι το κλάμα για τα μωρά κάτι φυσιολογικό;
Όχι απαραίτητα. Από ανθρωπολογικής πλευράς, ένα ανθρώπινο βρέφος που κλαίει στο προϊστορικό περιβάλλον θα έδινε σήμα σε αρπακτικά ζώα να το εντοπίσουν και να ορμήσουν. Οι πρακτικές των γονιών στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους είχαν σκοπό να ηρεμούν το βρέφος και να αποτρέπουν το κλάμα του με εξαίρεση επείγοντα περιστατικά. Τα βρέφη μας στα γονίδιά τους είναι χτισμένα να περιμένουν ένα ισοδύναμο μιας «εξωτερικής μήτρας» μετά τη γέννησή τους (A Schore). Δεν είναι σχεδιασμένα να βρίσκονται συνεχώς σε κατάσταση συναγερμού. Tι είναι η εξωτερική μήτρα; Κατά την συντριπτική πλειοψηφία της ανθρώπινης ιστορίας τα μωρά μας θήλαζαν συχνά και όποτε ήθελαν, ήταν σχεδόν πάντα αγκαλιά με τους γονείς τους, πήγαιναν συνεχώς όπου πήγαιναν και εκείνοι. Αυτές οι πρακτικές είναι γνωστό ότι διευκολύνουν την ανάπτυξη του σώματος και του εγκεφάλου.

Τι σημαίνει όταν ένα βρέφος κλαίει εκτεταμένα;
Συνήθως δείχνει μια έλλειψη εμπειρίας, γνώσης και υποστήριξης από την πλευρά των γονιών. Αυτό το κεφάλαιο σωστής γνώσης και εμπειρίας σήμερα λείπει από τον μέσο γονιό και είναι τεράστιο. Πρέπει όλοι, γονείς και επαγγελματίες υγείας, να εκπαιδευθούμε ως προς τις φυσιολογικές ανάγκες των βρεφών, τις πρακτικές που τα ηρεμούν αποτελεσματικά και τους τρόπους φροντίδας που τα βοηθούν πραγματικά να ανεξαρτητοποιηθούν χωρίς να τα θέτουν σε κίνδυνο.

Πηγή: Moral Landscapes, December 11, 2011

Μετάφραση: Στέλιος Παπαβέντσης MRCPCH DCH IBCLC 2011

Το τρομακτικό είναι ότι τίποτα από αυτά δεν είναι αλήθεια. Το μητρικό γάλα είναι απλώς αυτό που η φύση έχει σχεδιάσει για την διατροφή των μωρών μας, όπως ο αέρας είναι σχεδιασμένος για να αναπνέουμε και το περπάτημα είναι απλώς ο τρόπος για να κινούμαστε όταν μεγαλώνουμε. Ο θηλασμός δεν είναι τίποτα παραπάνω, ούτε τίποτα ιδιαίτερο. Ο θηλασμός είναι απλώς… φυσιολογικός.

Όλα καλά ως εδώ. Ο θηλασμός είναι φυσιολογικός. Το τρομακτικό είναι το τι γίνεται όταν ένα μωρό δεν θηλάζει.  Η αλήθεια είναι ότι έχει πολύ περισσότερες  πιθανότητες να αρρωσταίνει τόσο κατά τη βρεφική και παιδική ηλικία, όσο και ως ενήλικας. Το προσδόκιμο ζωής του είναι λίγο μικρότερο και ο δείκτης ευφυΐας του λίγο χαμηλότερος. Η σχέση του με τη μητέρα του είναι διαφορετική. Με λίγα λόγια, δεν έχει το φυσιολογικό ξεκίνημα στη ζωή.

Κατά πάσα πιθανότητα ξέρετε ανθρώπους που έχουν θηλάσει και που είναι πολύ πιο άρρωστοι από άλλους που έχουν τραφεί με ξένο γάλα. Ο θηλασμός δεν είναι εγγύηση, ούτε πανάκεια. Είναι σαν τη μαγιά στο ψωμί: κάθε καρβέλι φουσκώνει διαφορετικά εξαιτίας της θερμοκρασίας, της υγρασίας, του χρόνου αναμονής, ζυμώματος, κλπ.  Αλλά για κάθε ξεχωριστό καρβέλι, αν βάλουμε λιγότερη μαγιά δεν θα φουσκώσει τόσο όσο θα μπορούσε αν βάζαμε την κανονική ποσότητα.

Ιδού η τρομακτική λίστα:

Οι άνθρωποι που δεν έχουν θηλάσει έχουν:

• Περισσότερα προβλήματα όρασης,
• χαμηλότερο δείκτη ευφυΐας,
• περισσότερους καρκίνους του στήθους,
• περισσότερο διαβήτη,
• περισσότερο καρκίνο παιδικής ηλικίας,
• λιγότερο αναπτυγμένο νευρικό σύστημα,
• μικρότερο θύμο αδένα,
• λιγότερο αναπτυγμένο ανοσοποιητικό,
• περισσότερα προβλήματα χοληστερίνης,
• περισσότερα νοσήματα του γαστρεντερικού,
• περισσότερα συναισθηματικά προβλήματα,
• περισσότερες αλλεργίες,
• περισσότερα προβλήματα στα δόντια και στη γνάθο.

Oι γυναίκες που δεν έχουν θηλάσει έχουν:

• Περισσότερους καρκίνους του στήθους,
• περισσότερο άγχος,
• χαμηλότερη αυτοεκτίμηση,
• περισσότερη οστεοπόρωση,
• περισσότερους καρκίνους της μήτρας.

Υπάρχουν περίπου 13.000 μελέτες που δείχνουν τα προβλήματα της διατροφής με ξένο γάλα. Πώς γίνεται να μην έχουμε ακούσει τίποτα απ’ όλα αυτά πριν; Ίσως κάποιοι να νομίζουν ότι είναι πολύ τρομακτικά αυτά τα στοιχεία, ότι θα αισθανθείτε ένοχη, ότι δεν σας ενδιαφέρουν, ή ότι δεν έχουν και τόση σημασία. Όμως δεν προτιμάτε να τα ξέρετε τώρα, παρά να τα ανακαλύψετε αργότερα;

Θηλασμός. Απλώς φυσιολογικός.

2000 Diane Wiessinger, MS, IBCLC   www.normalfed.com

Μετάφραση: Βίκυ Φαρδογιάννη – Πιστοποιημένη Σύμβουλος Μητρικού Θηλασμού IBCLC

Το γάλα του μωρού. 

Καταρχήν, τι γάλα θα βάλουμε στο μπιμπερό; Από το στήθος τα μωρά πίνουν μητρικό γάλα, άρα, το καλύτερο είναι να βάλουμε επίσης μητρικό γάλα στο μπιμπερό. Αυτό προϋποθέτει να αντλήσουμε γάλα με μια καλής ποιότητος αντλία και να το αποθηκεύσουμε. Δώστε το δικό σας γάλα αποκλειστικά για όσο περισσότερο καιρό μπορείτε.

Κάποιες μητέρες μπορεί να μην έχουν αρκετό μητρικό γάλα αποθηκευμένο. Δυστυχώς, κάποιες μητέρες εγκαταλείπουν το θηλασμό σ’ αυτό το σημείο, νομίζοντας ότι τα οφέλη του μητρικού γάλακτος ακυρώνονται με την προσθήκη ξένου στη διατροφή του μωρού. Αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Το μητρικό γάλα δεν χρειάζεται να είναι  «όλο ή τίποτα» . Είναι πολύ σημαντικό να συνεχίσουμε να δίνουμε μητρικό γάλα ακόμα κι όταν το μωρό μας παίρνει συμπληρωματικά και ξένο. Και υπάρχουν πολλοί τρόποι για να συνδυάσουμε το μητρικό γάλα. Είναι ασφαλές να βάλουμε μητρικό γάλα σε ένα μπιμπερό και να προσθέσουμε και ξένο για να συμπληρώσουμε ένα γεύμα. Ένας άλλος τρόπος είναι να δώσουμε μόνο μητρικό σε κάποια γεύματα και μόνο  ξένο στα υπόλοιπα. Μ’ αυτό τον τρόπο επιμηκύνεται ο συνολικός χρόνος που το μωρό μας παίρνει μητρικό γάλα.

Η τοποθέτηση στο μπιμπερό.

Τις πρώτες εβδομάδες μετά τον τοκετό, προσέχουμε πολύ τον τρόπο που πιάνει το μωρό το στήθος και τον συγχρονισμό κατάποσης και αναπνοής. Παρομοίως, θα πρέπει να προσέχουμε τον τρόπο που παίρνει το μωρό στο στόμα του το μπιμπερό, καθώς και τον τρόπο κατάποσης και αναπνοής. Το μπιμπερό δεν πρέπει να επιλέγεται με βάση τη διαφήμισή του από τον κατασκευαστή. Το κριτήριο θα πρέπει να είναι η σωστή τοποθέτηση του στόματος του μωρού στη θηλή του μπιμπερό, ώστε να μιμείται την τοποθέτησή του στη θηλή του στήθους, ακόμα κι αν κάποιο μωρό δεν έχε θηλάσει ποτέ.

Προσέξτε την τοποθέτηση του στόματος του μωρού στη θηλή του  μπιμπερό:

• Τα χείλη του μωρού θα πρέπει να σφραγίζουν τη θηλή ώστε να μην υπάρχει διαρροή γάλακτος.

• Τα χείλη του μωρού θα πρέπει να είναι τοποθετημένα στη βάση της θηλής του μπιμπερό ΚΑΙ να είναι γυρισμένα ελαφρώς προς τα έξω . Δείτε τις φωτογραφίες:

ΛΑΘΟΣ: Τα χείλη δεν βρίσκονται στη βάση της θηλής. From Peterson & Harmer, 2009, p. 66.

ΣΩΣΤΟ: Τα χείλη είναι τοποθετημένα στη βάση της θηλής. From Peterson & Harmer, 2009, p. 58.

ΛΑΘΟΣ: Το κάτω χείλος είναι γυρισμένο προς τα μέσα. From Peterson & Harmer, 2009, p. 71.

ΣΩΣΤΟ: Kαι τα δύο χείλη είναι γυρισμένα προς τα έξω. ©Peterson & Harmer

Κατάποση

Οι θηλές των μπιμπερό έχουν διάφορα είδη ροής. Η ροή του γάλακτος καθορίζει τον συγχρονισμό της κατάποσης και αναπνοής από το μωρό. Τα μικρά μωρά χρειάζονται θηλές “για νεογέννητα” ή “χαμηλής ροής”, αλλά ακόμα και μ’ αυτές υπάρχει μεγάλη απόκλιση του πόσο αργή ή γρήγορη είναι τελικά η ροή. Είναι σημαντικό να παρακολουθείτε τη συμπεριφορά του  μωρού σας όταν τρώει από το μπιμπερό για να καταλάβετε εάν η ροή του βοηθάει ή εμποδίζει τη σωστή κατάποση.

Προσέξτε τα σημάδια όταν χρησιμοποιείτε το μπιμπερό:

• Το μωρό πρέπει να καταπίνει ρυθμικά, η κατάποση να γίνεται μετά από 1-2 ρουφήγματα.

• Το μωρό να μην ζορίζεται, να μην κάνει ήχους ή γκριμάτσες δυσαρέσκειας καθώς τρώει.

• Το μωρό σταματάει για να ξεκουραστεί μετά από 15-20 καταπόσεις.

• Το τάισμα με το μπιμπερό συνήθως διαρκεί 10-15 λεπτά. Το γρηγορότερο δεν είναι και καλύτερο.

• Το μωρό θα πρέπει να φαίνεται χαλαρό την ώρα που τρώει.
  

Βελτιώνοντας την εμπειρία

Υπάρχουν και κάποια άλλα στοιχεία του θηλασμού που μπορούν να εφαρμοστούν στο τάισμα με το μπιμπερό:

• Τα μωρά που θηλάζουν αλλάζουν πλευρά αρκετές φορές κατά τη διάρκεια της μέρας. Το ίδιο μπορεί να γίνει και στα μωρά που ταΐζονται με μπιμπερό. Δοκιμάστε να αλλάξετε την κατεύθυνση που ταΐζετε το μωρό τουλάχιστον δύο φορές την ημέρα.

• Τα μωρά που θηλάζουν προφανώς είναι την ώρα του φαγητού με τα μαμά τους! Ποτέ μην αφήνετε ένα μωρό μόνο του με ένα μπουκάλι. Το τάισμα είναι μια ευκαιρία για επικοινωνία, μια στιγμή κατά την οποία το μωρό σας μπορεί να επικεντρωθεί μόνο σε σας και εσείς μόνο σ’ αυτό.

• Εάν προγραμματίζετε να επιστρέψετε στη δουλειά σας κάποια στιγμή, πειραματιστείτε και αφήστε να ταΐσει το μωρό σας κάποιος άλλος με το μπιμπερό. Όπως κάποια μωρά που θηλάζουν προτιμούν τη μαμά τους και αρνούνται να πάρουν μπιμπερό, έτσι και κάποια μωρά που ταίζονται με μπιμπερό μπορεί να το αρνηθούν, ειδικά εάν έχουν συνηθίσει να τους δίνει το μπιμπερό μόνο η μητέρα τους.

Σημείωση:Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια στο θηλασμό είναι ότι πολλές γυναίκες πιστεύουν λανθασμένα (ή τις έχουν κάνει να πιστέψουν) ότι δεν έχουν αρκετό γάλα ή ότι δεν μπορούν να θηλάσουν. Συστήνω να φτάσετε ως το τέλος στην προσπάθειά σας να θηλάσετε, να πάρετε τις σωστές πληροφορίες και να δείτε κάποιον Πιστοποιημένο Σύμβουλο Θηλασμού πριν εγκαταλείψετε την προσπάθεια, γιατί η αναγνώριση και η προσπάθεια επίλυσης των λαθών μας και των αδυναμιών μας μπορεί να είναι λυτρωτική και θεραπευτική.

Βίκυ Φαρδογιάννη – Πιστοποιημένη Σύμβουλος Μητρικού Θηλασμού IBCLC